1. Giriş
Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca çalışma izni Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (“Bakanlık”) tarafından verilmekte olup bu kanun kapsamındaki herkesin çalışma izni bulunması zorunludur. Bu belge, yabancının Türkiye’de çalışıp çalıştırılmasına izin verdiği gibi 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu uyarınca aynı zamanda ikamet izni yerine de geçmektedir. Bu açıdan yabancıların Türkiye’de çalışma iznine sahip olması çifte önem taşımaktadır.
Çalışma izni başvuruları; yabancı Türkiye’de halihazırda ikamet etmekte ise doğrudan işveren tarafından yurt içinden, yabancı yurt dışında bulunmakta ise önce yabancı asil tarafından konsolosluğa başvuru yapılarak sonrasında referans numarası ile işverence gerekli işlemler Türkiye’de yürütülerek yapılmaktadır. Her iki durumda da başvurunun tamamlanabilmesi için işverenin gerçekleştireceği işlemler ve iş yerinin gerekli şartları taşıması hayati öneme sahiptir.
Türkiye’de yabancıların istihdam edilmesine ilişkin değerlendirme kriterlerini belirleme yetkisi Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği’nin 22. maddesi uyarınca Bakanlık bünyesindeki Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü’ne (“Genel Müdürlük”) verilmiştir. Bu kapsamda Genel Müdürlük halihazırda uygulanmakta olan Çalışma İzni Değerlendirme Kriterleri’nin (“Kriterler”) 1 Ekim 2024 tarihinde yürürlüğe girdiğini duyurmuştur. Belirli özellikleri taşıyan yabancıların ve belli sektörler kapsamında yapılacak çalışma izni başvurularının değerlendirilmesinde ayrıca birtakım istisnaların uygulanacağı ve bunların da 3 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe gireceği düzenlenmiştir. Bu çalışmada 3 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren maddelerde öngörülen istisnai durumlar ile bunlardan yararlanabilecek işveren ve yabancılara ilişkin şartlar ele alınacaktır.
2. Çalışma İzni Değerlendirme Kriterlerinde 3 Ağustos 2026 Öncesi Durum:
Genel Müdürlükçe öngörülen Kriterler uyarınca çalışma izni başvurularında; istihdam, mali yeterlilik ve ücret olmak üzere temel olarak 3 esasa göre değerlendirme yapılmaktadır. Yani işçisinin çalışma izni alması için başvuruda bulunan ya da süreçle ilgili işlemde bulunan işverenlerin ve iş yerlerinin sağlaması gereken temel şartlar aşağıdaki gibidir:
İstihdam kriterine göre bilanço esasına tabi işyerlerinde çalıştırılmak istenen her bir yabancı için 5 Türk vatandaşının çalıştırılıyor olması gerekmektedir. Ancak bu iş yerinin son yıldaki net satış tutarı 50.000.000,00.-TL veya daha fazla olması halinde istihdam şartının aranmayacağı da temel kurallar arasında düzenlenmiştir.
Mali yeterlilik kriterine göre, yabancı istihdam etmek isteyen bilanço esasına tabi iş yerleri, sermayeleri ve gelirleri bakımından birtakım şartlara tabi tutulmuştur. Bu işyeri yeni yani cari yılda (içinde bulunduğu yılda) kurulmuş ve henüz yılsonu bilançosu ve yıllık gelir tablosunu da düzenlememiş ise, yabancı istihdam edebilmesi için ödenmiş sermayesinin en az 500.000,00.-TL olması gerekmektedir. Bu işyeri faaliyetini sürdürmekte olan, cari yıldan önceki bir yılda kurulmuş ve en az bir yıl sonu bilançosu ile yıllık gelir tablosu düzenlenmiş bir işyeri ise ödenmiş sermayesinin yine en az 500.000,00.-TL olması veya net satış tutarının en az 8.000.000,00.-TL olması veya ihracat tutarının 150.000,00.-$ olması gerekmektedir. Eğer ki bu işyeri bilanço esasına tabi işyerinin kurmuş olduğu adi bir ortaklık ise bu durumda da bu adi ortaklığın ortaklarından en az birinin ödenmiş sermayesinin yine en az 500.000,00.-TL olması veya net satış tutarının en az 8.000.000,00.-TL olması veya ihracat tutarının 150.000,00.-$ olması gerekmektedir.
Ücret kriterinde yabancıya hangi pozisyonda çalıştırılacağına göre değişmek üzere ödenecek asgari miktar düzenlenmiş ve bu düzenlemede çalışma izni başvurusunun yapıldığı tarihte yürürlükte olan brüt asgari tutar esas alınmıştır. Yabancının ücreti eğer yabancı üst düzey yönetici veya pilot olarak çalıştırılacaksa en az 5 asgari ücret tutarında, mühendis veya mimar olarak çalıştırılacaksa en az 4 asgari ücret tutarında, bunlar dışında bir yönetici pozisyonunda çalıştırılacaksa en az 3 asgari ücret tutarında, uzmanlık ve ustalık gerektirecek bir pozisyonda çalıştırılacaksa en az 2 asgari ücret tutarında, ev hizmetleri veya diğer mesleklerde çalıştırılacaksa en az 1 asgari ücret tutarında olmalıdır.
3. Kriterlerde 3 Ağustos 2026 İtibariyle Yapılan Değişiklikler
Kriterlerin 3 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren maddeleri ile çalışma izni başvurularında uygulanan Kriterler bakımından belirli yabancılar ve iş yerleri lehine çeşitli istisnalar getirilmiştir. Söz konusu değişiklikler sonucu genel değerlendirme sistemi bütünüyle değişmemekte, aşağıda daha detaylı biçimde açıklanacak belirli şartları taşıyan yabancılar ve belirli sektördeki iş yerleri bakımından birtakım kolaylıklar sağlamaktadır. Yani 3 Ağustos 2026 değişiklikleri, temel kriterleri tamamıyla bertaraf etmemekte, yalnızca birtakım istisnalar getirmektedir. Dolayısıyla bu istisnalardan yararlanacak bir yabancı adına yapılan başvurularda, başvurunun yeni değişikliğin öngördüğü şartlara uymakla doğrudan kabul edileceği sonucuna varılmamalıdır.
Yürürlüğe giren değişiklikler üç grup bakımından etkili olacaktır:
- Kriterlerin A.4 maddesinde yer alan çalışma izni başvurusu tarihi itibarıyla son 3 yıl içerisinde en az 1 yıl süreyle Türkiye’de çalışma izni, ikamet izni veya uluslararası koruma kapsamında yasal olarak kalmış yabancılar bakımından yurt içinde yapılan başvurularda belirli sayılarla sınırlı olmak üzere istihdam ve mali yeterlilik kriterlerinin uygulanmaması,
- Kriterlerin sırayla B.10.A, B.10.B ve B.10.C maddelerinde yer alan imalat, kümes hayvanları yetiştiriciliği ve geri dönüşüm sektörlerinde faaliyet gösteren iş yerleri bakımından 31 Aralık 2027’ye kadar istihdam ve belli şartlarda mali yeterlilik kriterlerinin uygulanmaması,
- Kriterlerin Ç.1.f maddesinde yer alan Türkiye’de en az 8 yıl süreyle çalışma izni; kısa, uzun, aile, öğrenci, insani, insan ticareti mağduru ikamet izni ile bulunmuş yabancılar bakımından istihdam, mali yeterlilik ve ücret kriterlerinin tamamıyla uygulanmaması öngörülmüştür.
Aşağıda bu düzenlemelerin kapsamları daha detaylı bir şekilde açıklanacaktır.
3.1. Yabancı Çalışanlara İlişkin İstisna
3.1.1. İstisnanın Kapsamı ve Yararlanabilecek Yabancılar
Kriterlerin A.4.1 maddesi uyarınca, istihdam ve mali yeterlilik kriteri uygulanmayacak yabancılar:
- Çalışma izni başvurusu tarihi itibariyle son 3 yıl içerisinde en az 1 yıl süreyle Türkiye’de çalışma izni, ikamet izni ya da uluslararası koruma kapsamında yasal olarak bulunmuş,
- Çalışma izni başvurusu yurt içinden yapılacak olan yabancılardır.
Bu kapsamda bu ayrıcalıktan yararlanılabilmesi için yabancının geçmişte Türkiye’de bulunmuş olması yalnız başına yeterli olmayıp, başvuru tarihi itibariyle geriye dönük olarak 3 yıllık süre içerisinde en az 1 yıllık bulunma şartının çalışma izni, ikamet izni veya uluslararası koruma kapsamında gerçekleşmiş olması gerekmektedir. Çalışma izni, başta da bahsedildiği üzere yabancının Türkiye’de çalışmasına ve çalıştığı süre boyunca ikamet etmesine imkân sağlamaktadır. İkamet izni, yabancının Türkiye’de belirli bir süre için bulunmasına imkân sağlamakta ancak çalışma yapılmasını kapsamamaktadır. Uluslararası koruma ise kendi ülkelerinde zulüm veya ciddi zarar görme tehlikesi bulunması nedeniyle ülkesine dönemeyen yabancılara yani mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma kapsamındakilere sağlanan hukuki koruma statüsüdür.
Bu istisnalara tabi olabilmek için yabancının çalışma izni başvurusunun yurt içinden yapılmış olması şartı bulunmaktadır. Bu nedenle Türkiye dışında bulunan ve yurt dışından Türk konsoloslukları aracılığıyla başvuruda bulunan yabancılar söz konusu istisnadan yararlanamayacaktır. Bu madde kapsamındaki istisna temel değerlendirme kriterlerinden istihdam ve mali yeterlilik kriterleri ile sınırlıdır. İstisna kapsamındaki yabancı için yapılan başvuruda işverence her ne kadar istihdam ve mali yeterlilik şartlarının sağlanması gerekmiyor olsa da yabancıya ödenen ücretin ücret kriterini karşılaması gerekmektedir.
3.1.2. En Fazla Üç Yabancı Sınırı
Yukarıda detaylıca açıklanmış olan A.4.1 maddesinin uygulama alanında bulunan yabancıların istihdam edileceği iş yerlerinde esasen yabancı çalışanların sayısının Türk vatandaşı çalışanların sayısından fazla olmaması gerekmektedir. Yani 3 Türk vatandaşının istihdam edildiği bir iş yerinde 3 yabancıdan fazla yabancı istihdam edilmiyor olması gerekmektedir. Sınırlamalar bununla da kalmayıp aynı zamanda bu istisnadan ancak bir iş yerinde 3 yabancıya kadar yararlanılabileceğini öngörmüştür. Dolayısıyla Türk vatandaşı çalışanların sayılarının yabancı çalışanların sayısından fazla olmadığı ve en fazla 3 yabancının istihdam edilmesi gerekirken daha fazla yabancının istihdam edilmek istendiği hallerde istisnai düzenlemeden yararlanılamayacak, Kriterlerde yer alan genel değerlendirme esasları üzerinden başvurular incelenecektir.
Örneğin bir iş yerinde çalıştırılmak istenen 4. yabancı kişinin çalışma izni başvurusu değerlendirilirken, 4. yabancı kişi olarak 3 kişilik sınırı aşmış olduğu için o iş yeri bakımından hem istihdam hem de mali yeterlilik kriteri göz önünde bulundurulacaktır. Uluslararası koruma kapsamındaki yabancılar hariç tutulmak üzere, örneğimizdeki gibi 4. ya da 5. yabancının çalışma iznine başvurduğu senaryoda iş yerinde yine her yabancı için en az 5 Türk vatandaşı çalıştırılıyor olması şartı aranacağından aslında 4 yabancıya karşılık en az 20 Türk vatandaşı, 5 yabancıya karşı en az 25 Türk vatandaşı o iş yerinde istihdam edilmiş olması gerekmektedir.
3.2. Sektör Bazında Getirilen Çalışma İzni İstisnaları
3 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe giren düzenlemeler kapsamında, belirli yabancı gruplarına yönelik olarak öngörülen istisnaların yanı sıra, bazı sektörlerde faaliyet gösteren iş yerlerinin yabancı istihdamı kolaylaştırılmak üzere sektörel istisnalar da düzenlenmiştir. İstisna kapsamına alınan sektörler: imalat, kümes hayvanları yetiştiriciliği ve geri dönüşüm sektörleridir. Bu sektörlere getirilen istisnaların şimdiye kadar bahsedilen diğer istisnalardan farkı yabancının niteliğinin değil iş yerinin faaliyet alanının ve yabancının nasıl bir işte çalıştırılacağının esas alınmasıdır.
3.2.1. İmalat Sektörü
Kriterlerin 3 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe giren bölümleri ile imalat sektöründe faaliyet gösteren işletmelerin yabancı istihdam etmek üzere yapmış olduğu çalışma izni başvurularına ilişkin genel istihdam kriterleri ile getirilen istisnanın uygulanması bakımından özel bir sistem öngörülmüştür.
İlk olarak düzenlemede imalat sektöründe yapılacak çalışma izni başvurularında işletmenin Türkiye genelinde istihdam etmiş olduğu Türk vatandaşlarının sayısı dikkate alınarak genel istihdam kriteri değerlendirmesi yapıldığı belirtilmiştir. Buna karşılık istihdam kriterine tabi olarak çalıştırılan yabancılara ilave yabancı istihdamına ihtiyaç duyulması halinde istisnai bir durum öngörülmüştür. İlave yabancı ihtiyacı doğduğu durumda 31 Aralık 2027 tarihine kadar şube bazında istihdam edilen her 5 Türk vatandaşına karşılık bir yabancı için yapılacak çalışma izni başvurusu istihdam kriterinden muaf tutularak değerlendirilecektir. Dolayısıyla istihdam kriterine tabi tutulan yabancıların hesabında işletmenin Türkiye genelindeki Türk vatandaşı çalışan sayısı esas alınırken, ilave yabancı sayısının tespitinde yalnızca yabancının çalışacağı iş yerindeki Türk vatandaşı çalışanların sayısı dikkate alınmaktadır. Yani her bir şubenin kendi Türk çalışan sayısı esas alınarak ilgili şube bakımından istisna kapsamında kaç yabancının istihdam edilebileceği ayrıca belirlenmektedir.
3.2.2. Kümes Hayvanları Yetiştiriciliği Sektörü
İşletme sektöründe öngörülen bu özel sistem kümes hayvanları yetiştiriciliği sektöründe de uygulama alanı bulmuştur. Yani yabancı istihdamı genel Kriterlere göre yapılacak olup istisnadan ancak hayvan bakıcılığı, kümes bakım işçiliği gibi iş ve mesleklerde ilave yabancı istihdam edilmesi konusunda şube bazındaki Türk vatandaşı çalışanların sayısı esas alınarak 31 Aralık 2027 tarihine kadar yararlanılabilecektir.
Ancak kümes hayvanları yetiştiriciliği sektöründe bu özel kurala ek olarak 5 Türk vatandaşından az çalışanı olan iş yerleri için, başvurunun yurt içinden yapılması ve iş yerinde çalışmakta olan Türk vatandaşı sayısının aşılmaması kaydıyla, iki yabancıya kadar istihdam ve mali yeterlilik kriterinin 3 Ağustos 2026 itibariyle uygulanmayacağı düzenlenmiştir.
3.2.3. Geri Dönüşüm Sektörü
İşletme ve kümes hayvanları yetiştiriciliği sektöründe öngörülen bu özel sistem yine geri dönüşüm sektöründe de uygulama alanı bulmuştur. Yabancı istihdamı atık toplama, geri kazanım ve bertaraf faaliyetleri kolundaki iş yerlerinde çalıştırılmak istenen yabancılar bakımından genel Kriterlere göre yapılacaktır. Ancak istisnadan toplayıcılık, geri dönüşüm işçiliği gibi iş ve mesleklerde ilave yabancı istihdam edilmesi konusunda şube bazındaki Türk vatandaşı çalışanların sayısı esas alınarak ve 31 Aralık 2027 tarihine kadar yararlanılabilecektir.
Yine geri dönüşüm sektöründe de bu özel kurala ek olarak 5 Türk vatandaşından az çalışanı olan iş yerleri için, başvurunun yurt içinden yapılması ve iş yerinde çalışmakta olan Türk vatandaşı sayısının aşılmaması kaydıyla, iki yabancıya kadar istihdam ve mali yeterlilik kriterinin 3 Ağustos 2026 itibariyle uygulanmayacağı düzenlenmiştir.
3.3. 8 Yıl Türkiye’de Bulunmuş Yabancılara İlişkin Muafiyet
Kriterlerin Ç maddesinin tamamı aslında Kriterlerden muaf tutulan yabancıların kim olacaklarını ve hangi şartlarda yararlanabileceklerini düzenlemiştir. Maddenin 1. fıkrasında hangi yabancıların çalışma izni başvurularında istihdam, mali yeterlilik ve ücret kriterlerinin tamamından muaf tutulacağı sıralanmıştır. Bu fıkra Kriterler ile birlikte yani 1 Ekim 2024 tarihinde yürürlüğe girmiş olup, bu fıkra kapsamında muaf tutulan yabancılar kısaca: anne, baba veya çocuğu Türk vatandaşı olan yabancılar, insani ikamet izni verilmiş olan yabancılar, insan ticareti mağduru olarak ikamet izni verilmiş olan veya İnsan Ticaretiyle Mücadele ve Mağdurların Korunması Hakkında Yönetmelik uyarınca mağdur destek programından yararlanan yabancılar, Vatansız Kişi Kimlik Belgesi sahibi yabancılar, uzun dönem ikamet izni verilmiş yabancılar, en az üç yıl süreyle Türk vatandaşı ile evlilik birliği içinde yaşayan yabancılar, Türk vatandaşlarına hasredilen meslek ve işler dışında çalışacak yabancılardan İçişleri veya Dışişleri Bakanlığı tarafından Türk soylu olduğu bildirilen veya Genel Müdürlükçe uluslararası işgücü politikası kapsamında uygun görülen Türk soylu yabancılar, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları ve nihayet şimdiye kadar sayılanlardan ayrı olarak 3 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girerek öngörülmüş olan Türkiye’de en az sekiz yıl çalışma izni, kısa dönem ikamet izni, aile ikamet izni, öğrenci ikamet izni, uzun dönem ikamet izni, insani ikamet izni veya insan ticareti mağduru ikamet izni ile bulunmuş yabancılardır.
Bu düzenlemenin kapsamına girecek yabancıların çalışma iznine, kısa dönem ya da uzun dönem ikamet iznine, aile ikamet iznine, öğrenci ikamet iznine, insani ikamet iznine veya insan ticareti mağduru ikamet iznine dayanarak Türkiye’de başvuru tarihinden geriye doğru en az 8 yıl bulunmuş olması gerekmektedir. Bu şartları taşıyan yabancılar bakımından da aynı maddenin geri kalanında olduğu gibi; 3 temel kriter olan istihdam, mali yeterlilik ve ücret kriteri uygulanmayacaktır.
4. Sonuç
3 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren değişiklikler ile, yabancıların istihdamı konusunda uygulanacak genel Kriterler iş yerleri ve işverenler lehine belirli koşullara bağlı olarak esnetilmiştir. Yabancı istihdam önündeki zorluklar bir nebze bu şekilde bertaraf edilmiştir, ancak bir yabancının bu istisnalar kapsamında olması başvurusunun tamamıyla genel kriterlerden bağımsız olarak değerlendirileceği anlamına gelmemektedir. Dolayısıyla yeni yürürlüğe konmuş olan bu düzenlemelerin doğru şekilde uygulanabilmesi bakımından çalışma iznine başvurulacak yabancının, aldığı ücretin ve çalıştırıldığı iş yerinin ilgili şartları karşıladığından işverence emin olunması gerekmektedir.
Konuya ilişkin detaylı bilgi ve ücretli sözlü ve/veya yazılı hukuki danışmanlık hizmeti almak için bize web sitemizin “İletişim” bölümünden ulaşabilirsiniz.
Büromuzun Sözleşmeler Hukuku, Yabancılar ve Vatandaşlık Hukuku ile İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku alanındaki çalışmaları hakkında detaylı bilgiyi internet sayfamızdan alabilirsiniz.
Stj. Av. İlkim ŞANEL
Uçar Hukuk & Danışmanlık Bürosu
Düzenleyen: Av. Adar UÇAR
